Op dinsdag 8 december 2009 organiseerde de Leerstoelgroep Christelijke Ethiek en Spiritualiteit van het Departement Religiewetenschappen en Theologie, Universiteit van Tilburg, in samenwerking met prof.dr. R. Ganzevoort, V.U. Amsterdam en Noster, een studiedag over het thema ‘Empirie en Normativiteit’. Op deze NOSTER-studiedag werd de vraag gesteld wat de rol van empirisch onderzoek zou moeten zijn in verschillende subdisciplines van theologie en religiewetenschappen. In de ochtend werd de verhouding van empirie en normativiteit binnen de ethiek als exemplarische casus geanalyseerd. De problematiek werd belicht door twee internationale en drie Nederlandse wetenschappers. Beide internationale wetenschappers erkenden het belang van empirisch onderzoek in de ethiek, maar stelden daar ieder op hun manier ook kritische vragen bij. Dr. Maya J. Goldenberg, Department of Philosophy, University of Guelph, Canada, stelde kritische vragen bij het type kennis en de impliciete normativiteit die samenhangen met het paradigma van evidence based medicine dat voor de ethiek in de gezondheidszorg in toenemende mate richting gevend is. Prof. Raymond De Vries, Medical School,University of Michigan, USA, analyseerde vanuit sociologisch perspectief de positie van de wetenschapper die zich inlaat met empirisch onderzoek in de (bio)ethiek. Drie Nederlandse wetenschappers boden een overzicht van het recente verloop van de discussie in het Nederlandse taalgebied (prof. Bert Musschenga, Faculteit Wijsbegeerte, Vrije Universiteit Amsterdam) en gingen in dialoog over de betekenis van de thematiek voor hun eigen vakgebied (prof. Frans Vosman, Departement Religiewetenschappen en Theologie, Universiteit van Tilburg, prof. Ruard Ganzevoort, Departement Praktische Theologie, Vrije Universiteit Amsterdam).
In de namiddag werden de inzichten uit de ochtend in gesprek gebracht met de stand van zaken in vier theologische subdisciplines. Dit gebeurde in parallel-sessies, waarbij telkens een jonge onderzoeker aan het woord kwam over de verhouding tussen empirie en normativiteit in zijn of haar onderzoek, gevolgd door reflectie van een senior op deze presentatie. Het ging om vier heel verschillende onderzoeksthema’s én heel verschillende opties hoe en via welke methode empirisch onderzoek zou bijdragen tot de analyse.
Concreet stelde Jan Bouwens van het Departement Pastoraal Theologie van de K.U.Leuven het project ‘My school’ – ‘my ideal school’. Empirically describing and normatively evaluating Catholic school identity by means of a dual measurement level’ voor, en formuleerde socioloog-theoloog dr. Cees de Groot, van het Departement Praktische Theologie en Kerkopbouw, Faculteit Katholieke Theologie, Universiteit van Tilburg, een aantal kanttekeningen bij de wijze waarop empirie wordt aangewend in dit project, dat uitgevoerd wordt in opdracht van en in Australische Katholieke scholen.
Zowel qua locatie (niet Australië maar Tilburg) als qua methode (geen online survey maar etnografisch onderzoek) verschilt het onderzoek van Goedroen Juchtmans behoorlijk van het bovenvermelde scholen-identiteitsonderzoek. Juchtmans vertelde over haar ervaringen met het samenspel van theologie en empirie, in haar UvT-DRT- proefschrift naar de plaats en betekenis van religie in actuele huisrituelen. Zij werkt thans als enige theologe aan het HIVA, een onderzoeksinstituut aan de KU.Leuven dat vooral empirisch onderbouwd beleidsgericht onderzoek verricht, op een Europees onderzoeksproject naar de positie van het vak levensbeschouwing op school in een multiculturele context.
Noster-directeur prof. Anne-Marie Korte, Universiteit Utrecht, reageerde als senior vanuit systematische theologie op de wijze waarop Goedroen Juchtmans door middel van etnografisch onderzoek huisrituelen in een Tilburgse wijk in kaart bracht.
Weer van een heel andere orde was de presentatie van Mohamed Ajouaou. Onder de titel ‘Islamic chaplaincy by Justice. Case Study, the foundation of a professional profile of the prison-imam’, stelde hij zijn religiewetenschappelijk proefschriftproject voor. Op basis van zijn schets van de context, premissen en gebruikte methode, mét uitdrukkelijke aandacht voor de spanning tussen empirie en normativiteit in zijn onderzoek, formuleerde prof. Herman Beck, departementsvoorzitter DRT-UvT, een aantal bedenkingen.
Ten slotte kwam de Leuvense onderzoeker Wim Pinxten aan het woord, verbonden aan het Centrum voor Biomedische Ethiek en Recht. In de voorstelling van zijn project, verankerd in Pediatrisch klinisch onderzoek, onder de titel ‘Onze Size Doesn’t Fit All. An Enquiry of the Ethical and Legal Aspects of Pediatric Clinical Research’, ging hij dieper in op het samenspel tussen de drie complementaire componenten van zijn onderzoek: literatuurstudie, comparatief recht, en kwalitatief empirisch onderzoek, in een samenspel van observatie en half-gestructureerde interviews. Dr. Jan Jans, DRT-UvT, stimuleerde het debat met kritische vragen.
Tijdens het slotdebat werden de vijf sprekers uit de ochtend gevraagd te reageren op bedenkingen en vragen uit de namiddagsessies. Daaruit bleek hoe moeilijk het is voor elke onderzoeker om helder aan te geven waar en op welke wijze hij of zij de overgang van empirie naar normativiteit maakt én onderzoeksmatig kan legitimeren. Bovendien blijkt de oude kwestie over de impliciete normativiteit van de wetenschapper, nog steeds relevant. Het feit dat wetenschappers zich nog steeds weinig bewust zijn van die normativiteit, die ook binnensluipt in zogenaamd ‘objectieve’ of ‘neutraal-beschrijvende’ stellingen van empirisch onderzoek, kreeg in dit debat veel aandacht. Het ontlokte enkele vrouwelijke aanwezigen de verzuchting dat dit in feministische wetenschapskritiek een oude en bekende eis is, die kennelijk bij een bepaald segment van de onderzoekers nog niet is doorgedrongen.
Aan het slot werd aangekondigd dat het tweede nummer 2010 van het tijdschrift Ethical Perspectives integraal in het teken zal staan van de thematiek ‘Empirie en Normativiteit’. Verschillende deelnemers aan de studiedag van 8 december schreven een bijdrage voor dit themanummer.
Veerle Draulans
Gerelateerde artikelen:
Nog geen reacties.